Việc xả lũ từ đập A Vương xuống hạ nguồn trong hai ngày 29 va 30 tháng 9 vừa qua, khi cơn bão số 9 đang hòanh hành miền Trung, đã làm 48 người chết ở Kontum, 35 người tại Quảng Nam, 25 người ở Quảng Ngãi. Gần 150 triệu mét khối nước của đập thủy điện A Vương ở Quảng Nam đã góp phần lũ nhấn chìm hàng trăm nghìn dân ở hạ lưu sông Vu Gia và Thu Bồn. Thiệt hại này cho dân cư là việc đáng tiếc và đáng lý nhẹ hơn và còn có thể tránh được.

Việc hồ A Vương xả lũ gây tăng thêm thảm họa lũ không phải là lần đầu, các hồ thủy điện tại Việt Nam đã xả lũ gây lụt lội như thế. Trên diễn đàn Enviro-VLC của UNDP vào đầu tháng 10 năm 2000, người viết bài này đã lên tiếng cảnh giác các hồ chứa nước qúa nhiều sẽ phải xả lũ tăng thêm thảm họa cho dân cư hạ nguồn, và chỉ hai tuần sau đó, việc xả lũ đáng tiếc này đã xảy ra cùng lúc tại các đập Đa Nhim, Trị An, Thác Mơ và Dầu Tiếng tại Việt Nam vào giữa đỉnh mùa lũ. Cùng lúc đó dân, Cam Bốt đã lên tiếng tố cáo đập Yali của Việt Nam đã xả nước xuống hạ nguồn vào năm 2000 gây cho họ nhiều tổn thất.

Cần phải làm gì cho nguôi ngoai nỗi sầu A Vương trên xứ Quảng?

Theo bản tin Vietnamnet ngày 4 tháng 10 năm 2009:

“Cả đời tui hơn 71 tuổi đầu sống ở vùng rốn lũ Đại Lộc ni, đến bây chừ tui mới thấy bão mạnh kèm theo lũ lên nhanh như ri. Trước đây, bà con tui đã quen sống chung với bão lũ. Lệ thường bão qua ít ngày, gây mưa vùng thượng nguồn rồi lũ mới lên. Nên bà con tui còn có thời gian để mà lo đối phó. Còn bây chừ bão trên đầu gầm rít, nước lũ dưới chân dâng lên tích tắc làm răng mà chịu cho thấu…” - cụ Đoàn Văn Long, 71 tuổi nhà ở xã Đại Lãnh kể.

Theo bản tin Vietnamnet ngày 8 tháng 10 năm 2009:
Ngay sau khi A Vương tiến hành xả lũ, lũ bắt đầu lên vùn vụt, mỗi giờ nước lên hơn 10cm. Đỉnh lũ lúc 3 giờ sáng ngày 30/9, nghĩa là sau 11 giờ xả lũ của hồ chứa nhà máy thuỷ điện A Vương, đã vượt xa đỉnh lũ lịch sử của các năm gần 2 mét nước. Vùng hạ lưu ngập chìm trong lũ khi bão chưa tan.

Theo bản tin của Tuổi Trẻ ngày 17 tháng 10 năm 2009:

Đã có tổng cộng gần 150 triệu m3 nước được xả về hạ lưu đúng vào thời điểm lũ ở hạ lưu đang lên, do đó nhiều làng mạc ở Đại Lộc (Quảng Nam) bị chìm sâu trong lũ, có nơi vượt đỉnh lũ mọi năm lên gần 1,5m nước.

Việc cấp cứu nhân đạo, tái thiết và đền phù cho các nạn nhân cần phải được thực hiện ngay để xoa dịu mất mát vật chất cho họ. Mối lo to lớn hơn là làm sao tránh tai họa này tái diễn trong tương lai. Việt Nam cần có một quốc sách xem xét lại toàn diện các công trình khai thác thủy điện để tránh tai họa cho dân cư sống ở hạ nguồn các hồ thủy điện từ Bắc xuống Nam.

Dân Quảng Nam như cụ Đòan Văn Long đã sống nhiều đời, chống đỡ với bão tố mà sinh sống dù thiên nhiên khắc nghiệt họ vẫn bám giữ lấy đất Quảng làm quê hương. Họ cũng không chống lại thủy điện vì nhu cầu phát triển kinh tế, nhưng đập A Vương, vừa xuất hiện chưa ngăn lũ đã gây ra nhân tai, chỉ mới qua một mùa đã nâng mực lũ vượt tất cả kỷ luc cuốn đi nhân mạng và sản nghiệp của nhiều người.

Nếu không làm gì, an tòan của dân cư Quảng Nam và con cháu họ sẽ còn tiếp tuc bị đe dọa bởi A Vương từ nay về sau. Hy sinh mất mát của nạn nhân A Vương sẽ thành vô nghĩa nếu không học được gì và không tìm hiểu tận gốc rễ các nguyên nhân đã gây ra tai họa này. Không nhất thiết điều tra để truy tố hay quy trách mà là để tìm ra các biện pháp để đối phó tránh tai họa này tái diễn, để điều chỉnh lại cách thiết kế và vận hành cả trăm các công trình thủy điện đã có và sắp tiến hành.

Đã có rất nhiều bản tin về A Vương với các hình ảnh thật thê lương. Thậm chí đã có những lý giải ngô nghê đến bất ngờ và tiết lộ sự kiện đã không có phương án an tòan cho việc ngăn lũ lụt. Trích dẫn vài đọan báo Thanh Niên và Tuổi Trẻ sau đây:

Chiều 10.10, ông Nguyễn Văn Lê, Chủ tịch HĐQT Công ty cổ phần thủy điện A Vương, cho biết: “Lúc 7 giờ ngày 28.9, mực nước trong hồ là 361,6m (mực nước chết là 340m) và là mức nước thấp tối thiểu của các cửa xả. Khi đó nước về bao nhiêu là chạy qua tổ máy bấy nhiêu, chúng tôi có muốn xả thêm để cho hồ cạn nước thêm cũng không được.

Nếu đúng thế, đây là bằng chứng sự việc chủ đập đã tự nhận để hồ đầy lên đến tối đa 240 triệu mét khối để dành phát điện như vẫn còn trong mùa khô và chỉ có 150 triệu mét khối còn lại để chứa lũ ..

Hồ chứa của thủy điện A Vương là hồ nhỏ, dung tích 343 triệu m3, lượng nước dùng để phát điện thực tế chỉ có 240 triệu m3. Khi lượng mưa quá lớn, chúng tôi đã cắt được lũ đợt đầu, từ 7 giờ ngày 28.9 đến 15 giờ ngày 29.9. Trong vòng 32 tiếng chúng tôi đã tích được 145 triệu m3 nước trong hồ, cắt được gần 50% lượng nước lũ về.

Nếu đúng thế, hồ A Vương cần một dung tích dành riêng để phòng lũ là 300 triệu mét khối. Chủ đập đã không nghĩ đến mối an tòan cho hạ nguồn để xả lũ sớm hơn, chậm hơn và an tòan hơn cho dân cư hạ nguồn:

12 giờ ngày 29.9, khi nước lên mấp mé mức 380m (mức nước buộc phải xả để đảm bảo an toàn thân đập) chúng tôi đã báo cáo UBND tỉnh. Đến 15 giờ, lãnh đạo tỉnh cho phép, chúng tôi mới xả lũ. Khi đó nước qua hồ chứa như một con sông tự nhiên, mực nước về bao nhiêu chúng tôi phải xả ra bấy nhiêu (khoảng 1.000 - 2.000 m3/giây).

Chúng tôi đã làm hết sức, đúng quy trình. Trước khi lũ về chúng tôi đã cho hạ mực nước ở hồ chứa đến mức tối đa. Khi mưa lớn, lũ về, chúng tôi đã cho tích nước trong hồ để cắt lũ đợt đầu. Lượng nước về quá nhiều, đến ngưỡng an toàn chúng tôi mới buộc phải xả vì nếu tích thêm nước sẽ có nguy cơ vỡ đập, mà khi thảm họa xảy ra thì hậu quả khôn lường”.

Nếu đúng thế, chủ đập chỉ báo cho UBND có 3 tiếng để quyết định, khi đó mực nước đã đến mức đe dọa đập vỡ mà vẫn coi như đã làm hết sức và còn làm đúng quy trình. Quy trình A Vương nếu đúng thế, thật quá nguy hiểm và sẽ thảm họa sẽ còn tái diễn. Chủ đập đã hãm nước đến tối đa dành cho thủy điện, thì dung tích còn lại dành chống lũ chỉ còn tối thiểu nhất là vào giữa mùa bão, mà họ vẫn tự cho là họ đã hạ mực nước hồ chứa đến mức tối đa. Suy luận sai lầm từ căn bản này của chủ đập thật qúa nguy hiểm. Lời tuyên bố như vậy đã chứng tỏ họ quả thật không biết gì về mối tương quan đối nghịch giữa hai mục đích thủy điện và chống lũ.

Ông Nguyễn Văn Lê - chủ tịch HĐQT Công ty cổ phần thủy điện A Vương (đơn vị quản lý Nhà máy thủy điện A Vương) đưa ra đã khiến rất nhiều người có mặt bất ngờ, đó là: “Hồ A Vương đã góp phần giảm lũ cho hạ lưu bằng việc trữ thêm 146,1 triệu m3 nước. Chiếu theo quy trình mà Bộ Công thương ban hành cho thấy tỉ lệ cắt lũ mà A Vương tham gia trong đợt lũ vừa qua là 832%.