Gửi Nhóm Bạn Cửu Long
và VN 2020 Mekong Group
“Như một phần của ‘Sáng Kiến Cam Kết An Ninh Á Châu Thái Bình Dương’, chúng
ta tiến tới “Sáng Kiến Hạ Lưu Mekong 2020”. Như tên gọi, đó là viễn-kiến-nhiều-năm
để Hoa Kỳ có thể trợ giúp mỗi đối tác cũng như toàn thể nhằm xây dựng một lưu
vực trù phú.” Hillary Clinton
“Chúng tôi nghĩ rằng Sáng Kiến Hạ Lưu Mekong 2020 có tiềm năng rất lớn,
nhưng chỉ có thể thành công nếu mọi thành viên đều hết lòng tham gia, bởi vì
chúng tôi cần ý kiến của các bạn, cần những cuộc đối thoại rất xây dựng và thẳng
thắn với chúng tôi”. Hillary Clinton
*
Đây là bài viết thứ hai tiếp theo bài “Lưu Vực Sông Mekong, Địa Bàn Thách
Đố của Hoa Kỳ”. Bài thứ nhất được phổ biến cách đây 4 tháng [04/ 11 / 2012],
nay lại có thêm sự kiện mới khi Ngoại Trưởng Hoa Kỳ đưa ra một chương trình
mở rộng với tiêu đề “Sáng Kiến Hạ Lưu Mekong 2020” [07/ 13/ 2012] với Miến Điện
là thành viên mới thứ năm. LMI 2020 (Lower Mekong Initiative 2020)
đánh dấu sự cam kết lâu dài của Hoa Kỳ với vùng Hạ Lưu Mekong. [3]
Trong bài viết cập nhật này, tác giả -- cũng là người từng quan tâm theo dõi
trong nhiều năm về những bước phát triển và suy thoái của con Sông Mekong --
sẽ điểm qua các bước hiện thực và triển khai Sáng Kiến Hạ Lưu Mekong 2020 cùng
với những đề xuất – như một đáp ứng góp ý theo yêu cầu của Ngoại Trưởng Hillary
Clinton.
NIÊN BIỂU HOA KỲ VÀ SÔNG MEKONG
-- Rất sớm từ thập niên 40 thế kỷ trước, các nhà xây đập Hoa Kỳ đã quan tâm
tới tiềm năng thủy điện của con sông Mekong. Năm 1957, với bảo trợ của Liên
Hiệp Quốc, chủ yếu là Hoa Kỳ, một Ủy Ban Sông Mekong [Mekong River Committee]
được thành lập bao gồm 4 nước Thái Lan, Lào, Cam Bốt và Nam Việt Nam.
-- Khi soạn thảo kế hoạch phát triển sông Mekong, Liên Hiệp Quốc đã chia Lưu
Vực Lớn sông Mekong [GMS, Greater Mekong Subregion] thành hai tiểu lưu vực phân
cách bởi khu Tam Giác Vàng: Lưu Vực Trên (Upper Basin) thuộc Vân Nam Trung Quốc.
Lưu Vực Dưới (Lower Basin) thuộc 5 quốc gia hạ nguồn: Miến Điện, Thái Lan, Lào,
Cam Bốt, và Việt Nam.
-- Từ 1968 đến 1971, giữa giông bão chiến tranh, Hoa Kỳ đã cùng Ngân Hàng
Thế Giới / World Bank tài trợ cho Lào hoàn tất xây con đập Nam Ngum trên một
phụ lưu lớn của Sông Mekong, đây cũng là con đập thủy điện đầu tiên của đất
nước Lào.
-- Kế hoạch phát triển Lưu Vực Dưới Mekong đầy tham vọng, nhằm cải thiện cuộc
sống cho toàn thể cư dân sống trong vùng, nhưng rồi Chiến Tranh Việt Nam đã
lan rộng ra cả ba nước Đông Dương nên kế hoạch xây các đập thủy điện trên dòng
chính Sông Mekong, và các chương trình khai thác khác đã phải gián đoạn.
-- Ngày 23/ 07/ 2009 Ngoại Trưởng Hoa Kỳ đã đưa ra “Sáng Kiến Hạ Lưu Mekong”
(Lower Mekong Initiative/ LMI), khởi đầu với sự kiện Kết nghĩa giữa Ủy Hội Sông
Mekong và Ủy Hội Sông Mississippi. [4]
-- Ngày 7/07/2011 Thượng Viện Mỹ thông qua một nghị quyết 227 kêu gọi bảo
vệ Lưu vực Sông Mekong với gia tăng sự hỗ trợ của Hoa Kỳ nhằm hoãn xây các con
đập dòng chính Sông Mekong. [8]
-- Ngày 7/13/2012 trong cuộc họp cấp Bộ Trưởng ở Phnom Penh, Ngoại Trưởng
Hoa Kỳ đưa ra một kế hoạch với tiêu đề “Sáng Kiến Hạ Lưu Mekong 2020/ LMI 2020”
với thêm Miến Điện là một thành viên mới, đánh dấu sự cam kết lâu dài và mở
rộng của Hoa Kỳ với vùng Hạ Lưu Mekong. [1,2]
-- Ngoại Trưởng Hoa Kỳ kêu gọi các quốc gia Mekong cần tránh những lỗi lầm
của Hoa Kỳ từ hơn 100 năm qua khi quyết định vội vã xây các con đập và sau đó
phải trả bằng những bài học đắt giá. Hoa Kỳ cũng sẵn sàng tài trợ cho những
cuộc nghiên cứu ảnh hưởng của các dự án xây đập trên Sông Mekong. [2]
TỪ SÁNG KIẾN HẠ LƯU MEKONG 2009
Cách đây hơn 3 năm [23-07-2009], nhân Hội nghị Hiệp Hội Các Quốc Gia Đông
Nam Á [ASEAN], theo yêu cầu của Hoa Kỳ đã có thêm một cuộc họp bên lề của Ngoại
trưởng 5 nước: phía Mỹ là Hillary Rodham Clinton, cùng với 4 Ngoại trưởng vùng
Hạ Lưu Sông Mekong gồm có Thái , Lào, Cam Bốt và Việt Nam tại Phuket, Nam Thái
Lan. Tiếp theo đó là một thông cáo báo chí, liên quan tới những vấn đề quan
tâm chung, đặc biệt là trong các lãnh vực Môi trường, Y tế, Giáo dục, và Phát
triển Hạ tầng (infrastructure development) trong vùng.
Trong cuộc gặp gỡ này, Ngoại trưởng Mỹ đã nhấn mạnh tới tầm quan trọng của
vùng Hạ Lưu Sông Mekong và của mỗi quốc gia đối với Hoa Kỳ, cùng với cam kết
hỗ trợ nhằm thăng tiến hòa bình và thịnh vượng cho khu vực ASEAN như một toàn
thể. Các Ngoại trưởng 4 nước Thái , Lào, Cam Bốt và Việt Nam [ lúc đó chưa có
Miến Điện cũng là một quốc gia Hạ Lưu ] hoan nghênh sự hợp tác chặt chẽ hơn
với Hoa Kỳ trong những lãnh vực có ý nghĩa hỗ tương nhằm bảo đảm sự phát triển
bền vững trong vùng.
Năm Ngoại trưởng đã thảo luận về các lãnh vực bao gồm ảnh hưởng biến đổi khí
hậu và làm thế nào để đáp ứng có hiệu quả; phòng chống bệnh truyền nhiễm; mở
rộng ứng dụng kỹ thuật cho giáo dục và đặc biệt quan tâm phát triển vùng nông
thôn; cũng như phát triển cơ sở hạ tầng. Các Ngoại trưởng đã cùng xét duyệt
những nỗ lực chung đang tiến hành, và đồng ý mở ra những lãnh vực hợp tác mới;
và đặc biệt hoan nghênh sáng kiến “Kết Nghĩa Giữa Hai Ủy Hội Sông Mekong
và Ủy Hội Sông Mississippi / Sister-River Partnership” nhằm chia xẻ kinh
nghiệm chuyên môn trong các lãnh vực thích ứng với biến đổi khí hậu, đương đầu
với lũ lụt và hạn hán, khai thác thủy điện và lượng giá ảnh hưởng, quản lý nguồn
nước và quan tâm tới an toàn thực phẩm. [4]
Kèm theo đó là “trang dữ kiện/ fact sheet” với những con số cụ thể của Bộ
Ngoại Giao Mỹ về Sáng Kiến Hạ Lưu Mekong:
(1) Môi trường: 7 triệu MK dành cho các chương trình môi trường trong vùng
Mekong, đáng kể nhất là kế hoạch kết nghĩa giữa hai Ủy Hội Sông Mekong với Ủy
Hội Sông Mississippi của Mỹ để chia xẻ những kinh nghiệm chung . Sẽ yêu cầu
Quốc hội Mỹ chuẩn y thêm 15 triệu MK nữa cho năm 2010.
(2) Y tế : 138 triệu MK, tập trung vào điều trị và phòng chống các bệnh truyền
nhiễm như HIV/AIDS, sốt rét và bệnh lao kháng thuốc, tổng dịch cúm, và chuẩn
bị tiến tới một Hội nghị chuyên đề Hoa Kỳ - Mekong về các bệnh truyền nhiễm
trong vùng.
(3) Giáo dục: 16 triệu MK, và 500 học bổng Fulbright cho các học giả và sinh
viên mỗi năm, phát triển nối kết mạng lưới internet tới thôn quê và tiến tới
tổ chức một Diễn đàn Mỹ - Mekong về lãnh vực này.
Sáng Kiến Hạ Lưu Mekong 2009 có ý nghĩa biểu tượng quan trọng về sự trở lại
của Mỹ trong vùng Đông Nam Á, giữa lúc mà áp lực ghê gớm của Trung Quốc đang
đè nặng trên toàn vùng. Với một ngân khoản đầu tư chưa tương xứng so với tầm
vóc của chánh sách và nhu cầu của các nước trong lưu vực. Lại càng chưa thể
nói là có khả năng “đối trọng” đối với áp lực bành trướng ngày càng gia tăng
của Trung Quốc, khi mà Bắc Kinh đang ở thế thượng phong trong Lưu Vực Lớn Sông
Mekong / Greater Mekong Subregion/ GMS so với Hoa Kỳ trong nhiều lãnh vực. [4]
TỚI SÁNG KIỀN HẠ LƯU MEKONG 2020
Hơn 3 năm sau Hội Nghị Phuket Thái Lan; cùng ngày 07/13/2012 đã có hai cuộc
họp, một cấp bộ trưởng liên quan tới những Sáng Kiến Hạ Lưu Mekong và một với
nhóm Bạn Hạ Lưu Mekong tại Phnom Penh, Cam Bốt.
Hình 1_ Hội nghị Sáng Kiến Hạ Lưu Mekong 2020 cấp Ngoại Trưởng tại Phnom
Penh 13/07/2012, có thêm một thành viên mới là Miến Điện với Ngoại Trưởng Wunna
Maung Lwin [đứng đầu từ phải] . Source: Heng Sinith / AP
Trong hội nghị này, Ngoại Trưởng Hillary Clinton đã thông báo đưa ra một cam
kết mới và lâu dài của Hoa Kỳ tiếp tục hỗ trợ cho Sáng Kiến Hạ Lưu Sông Mekong
đã có từ 2009. Nay như một phần của Sáng Kiến Cam Kết An Ninh Á Châu Thái Bình
Dương [APSEI / Asia Pacific Security Engagement Initiative], Sáng Kiến
Hạ Lưu Sông Mekong 2020 [LMI 2020] như nội dung của tên gọi, đó là một viễn-kiến-nhiều-năm
[multi-year vision] để Hoa Kỳ có thể trợ giúp mỗi quốc gia và toàn vùng nhằm
xây dựng một lưu vực sông Mekong trù phú trong nhiều lãnh vực. Có thể nói Sáng
Kiến Hạ Lưu Sông Mekong 2020 là một mở rộng, nâng cao, và lâu dài về tầm nhìn
chiến lược của Hoa Kỳ trong vùng Đông Nam Á.
